Touko Valio Laaksonen, tworzący pod pseudonimem Tom of Finland, przeszedł fascynującą drogę od rysownika pracującego w podziemiu do miana jednego z najbardziej wpływowych artystów XX wieku.
Choć karierę zawodową zaczynał w branży reklamowej, to jego prywatne, tworzone od wczesnej młodości szkice – przedstawiające muskularnych mężczyzn w jednoznacznie homoerotycznych kontekstach – zdefiniowały jego dziedzictwo. Prace Laaksonena, przedstawiające motocyklistów, policjantów, marynarzy czy drwali, zerwały z ówczesnym, często przerysowanym i ugruntowanym w stereotypach wizerunkiem osób homoseksualnych. Zaprezentowały one postacie dumne ze swojej tożsamości i nieskrępowane własną seksualnością.
Międzynarodowa kariera artysty rozpoczęła się w 1957 roku na łamach amerykańskiego magazynu Physique Pictorial, którego redaktor Bob Mizer stworzył pseudonim „Tom of Finland”. Dorobek twórcy, obejmujący około 3,5 tysiąca rysunków, trafił z czasem do najważniejszych instytucji wystawienniczych na świecie, w tym nowojorskiego Museum of Modern Art (MoMA) oraz muzeów sztuki współczesnej w Los Angeles (LACMA i MOCA). Dziś uznawany za najsłynniejszego fińskiego artystę, Laaksonen w sposób trwały przedefiniował powojenną estetykę gejowską.
Rocznicę urodzin artysty, przypadającą na 8 maja, społeczności artystyczne i queerowe na całym świecie obchodzą jako Tom of Finland Day. Koordynatorem tych działań jest Tom of Finland Foundation – organizacja non-profit założona w 1984 roku przez samego Laaksonena oraz jego partnera Durka Dehnera w celu ochrony dorobku artysty i promocji sztuki erotycznej. Od połowy ubiegłej dekady fundacja zachęca miłośników twórczości Fina do symbolicznego wznoszenia toastu pod hasłem: „gdziekolwiek jesteś, podnieś szklankę”.
Inicjatywa ta, sąsiadująca w kalendarzu z przypadającym na 17 maja Międzynarodowym Dniem Przeciw Homofobii, ma na celu nie tylko upamiętnienie pioniera sztuki gejowskiej, ale także szerzenie idei wyzwolenia seksualnego i pozytywnej widoczności. Wokół daty 8 maja organizowane są spotkania i wydarzenia artystyczne, których celem jest afirmacja prawa do nieskrępowanego wyrażania własnej tożsamości, uosabianego przez przewodnie hasło twórczości Toma: „gay is good”.
Obchody święta na przestrzeni lat przekształciły się w rozbudowaną sieć międzynarodowych wydarzeń kulturalnych. W Los Angeles, w historycznej siedzibie TOM House, fundacja organizuje warsztaty rysunku z natury, pokazy filmowe i panele dyskusyjne. W Finlandii rocznica ta regularnie staje się okazją do organizacji przekrojowych retrospektyw. Szczególne znaczenie miała wystawa „The Pleasure of Play” w helsińskim Taidehalli, a także wirtualne inicjatywy zorganizowane w stulecie urodzin artysty.
W ostatnich latach obchody zyskały jeszcze bardziej instytucjonalny charakter. W 2022 roku w Paryżu, tuż po inauguracji podczas Biennale w Wenecji, otwarto ekspozycję „AllTogether”, prezentującą ponad dwieście dzieł z bogatej kolekcji fundacji. Rok później festiwal sztuki i kultury Tom of Finland Art & Culture Festival przyjął formułę wędrowną, goszcząc kolejno w Berlinie, Londynie i Los Angeles. W tym samym czasie w Helsinkach Muzeum Sztuki Współczesnej Kiasma otworzyło przełomową wystawę „Bold Journey”, ostatecznie przypieczętowując pozycję artysty w jego ojczyźnie.
Dopełnieniem tych działań są pokazy biograficznego filmu fabularnego z 2017 roku oraz aukcje charytatywne wspierające młodych twórców, uzupełniane szeroką kampanią w mediach społecznościowych.
Wpływ Toma of Finland wykracza daleko poza granice niszowej estetyki, wchodząc na stałe do głównego nurtu kultury wizualnej. Wyrazem tej zmiany było wydanie przez fińską pocztę w 2014 roku oficjalnej serii znaczków z pracami artysty, co uznano za jeden z najśmielszych kroków w historii filatelistyki. W tym samym roku fińska marka tekstylna Finlayson wprowadziła na rynek kolekcję pościeli i domowych tekstyliów inspirowanych jego rysunkami, promując w ten sposób idee szacunku i tolerancji.
Wymiar artystyczny twórczości Laaksonena inspirował całe pokolenia twórców, w tym tak uznanych fotografów i malarzy jak David Hockney, Robert Mapplethorpe, Herb Ritts czy Bruce Weber. W czasach, gdy homoseksualizm był w wielu krajach penalizowany lub patologizowany, Tom of Finland przedstawił miłość jednopłciową jako synonim siły, radości i estetycznego piękna, stając się jednym z wizualnych filarów ruchu wyzwolenia osób LGBT+.
W Europie Zachodniej, w szczególności w Niemczech, Francji i Holandii, jego charakterystyczny styl ukształtował wizualną tożsamość ruchu skórzanego (leather subculture) i społeczności fetish. Berlińskie Schwules Museum wielokrotnie dedykowało mu swoje przestrzenie wystawiennicze, a francuskie instytucje kultury coraz częściej włączają jego prace do oficjalnego obiegu wystawienniczego.
Również we Włoszech, pomimo późniejszego uznania instytucjonalnego, wpływ twórcy jest wyraźnie widoczny w środowiskach artystycznych Mediolanu, Rzymu czy Bolonii. Włoski artysta Maurizio Cattelan określił go mianem jednej z najbardziej wyzwalających ikon wizualnych ubiegłego stulecia:
Tom of Finland to jedna z najbardziej destabilizujących i wyzwalających ikon wizualnych XX wieku.
Prace te do dziś określają estetykę włoskich wydarzeń alternatywnych i klubowych, a lokalne festiwale filmowe regularnie prezentują poświęcone mu dokumenty i fabuły.
Współczesne znaczenie artysty to także zasługa systematycznej pracy jego fundacji. Instytucja, która początkowo miała jedynie chronić prywatne archiwum Laaksonena, z czasem stała się najważniejszym na świecie depozytariuszem i promotorem queerowej sztuki erotycznej. W okresie kryzysu związanego z epidemią AIDS wielu twórców przekazywało fundacji swoje prace w obawie przed ich zniszczeniem lub zapomnieniem.
Dziś Tom of Finland Foundation dysponuje największą na świecie kolekcją sztuki LGBTQ+, organizując rezydencje artystyczne, wystawy i przyznając nagrody. W uznaniu tych zasług dla kultury, współzałożyciel fundacji Durk Dehner został odznaczony fińskim Orderem Lwa.
Tom of Finland Day pozostaje nie tylko okazją do wspomnienia wybitnego rysownika, ale również momentem refleksji nad ewolucją granic wolności słowa i ekspresji artystycznej. Prace, które niegdyś mogły być dystrybuowane wyłącznie w obiegu podziemnym, dziś stanowią część dziedzictwa narodowego i międzynarodowych kolekcji muzealnych, dowodząc, że sztuka potrafi skutecznie zmieniać społeczne postrzeganie mniejszości.
